Ruch bywa traktowany jako przerywnik w planie dnia. Coś, co pozwala dziecku rozładować energię, zanim usiądzie do „prawdziwych” zajęć. Badania mówią co innego. Aktywność fizyczna i rozwój poznawczy są ze sobą splecione na poziomie fizjologii mózgu, nie tylko samopoczucia. W kanadyjskiej metodyce, na której opiera się program Maple Bear, ruch jest osią dnia, a nie dodatkiem do niego.
Czego dowiedzą się Państwo z tego artykułu?
- Ile ruchu dziennie potrzebuje dziecko w wieku przedszkolnym i szkolnym, zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia.
- Dlaczego pierwsze na świecie zintegrowane wytyczne dotyczące ruchu, snu i bezruchu powstały w Kanadzie.
- Co badania mówią o związku aktywności fizycznej z pamięcią roboczą, uwagą i nauką języka.
- Dlaczego ruch rozwija samoregulację i dlaczego to ona, bardziej niż wczesna znajomość liter, zapowiada szkolne powodzenie.
- Jak ruch jest wpleciony w dzień dziecka w Maple Bear i co rodzice mogą zrobić w domu.
Ile ruchu potrzebuje dziecko?
Światowa Organizacja Zdrowia formułuje to precyzyjnie. Dzieci w wieku od roku do czterech lat powinny spędzać w ruchu co najmniej 180 minut dziennie. U trzy- i czterolatków przynajmniej 60 z tych minut powinno przypadać na wysiłek o umiarkowanej lub dużej intensywności.
Dla dzieci i młodzieży w wieku od 5 do 17 lat, a więc również dla uczniów szkoły podstawowej, wytyczne mówią o średnio 60 minutach umiarkowanej lub intensywnej aktywności dziennie.
W obu przypadkach obowiązuje ta sama zasada: więcej znaczy lepiej. WHO nie wyznacza górnej granicy.
Skąd wzięło się to podejście? Kanadyjskie korzenie
Sama liczba 180 minut ma rodowód australijski. Pierwsze narodowe rekomendacje dotyczące ruchu dla dzieci w wieku od 0 do 5 lat zlecił rząd Australii w 2008 roku, a opublikowano je w 2010. Na nich oparły się później wytyczne brytyjskie i kanadyjskie.
Kanadyjski wkład jest innego rodzaju i to on okazał się przełomowy. W 2017 roku Canadian Society for Exercise Physiology, wspólnie z ParticipACTION i Public Health Agency of Canada, opublikowała pierwsze na świecie wytyczne, które nie traktują ruchu w oderwaniu od reszty dnia dziecka. Aktywność fizyczna, sen i czas spędzany w bezruchu zostały ujęte jako jedna całość, obejmująca pełną dobę dziecka w wieku od 0 do 4 lat. Nad dokumentem pracowały CSEP, zespół HALO przy CHEO Research Institute, wydział wychowania fizycznego i rekreacji University of Alberta, Public Health Agency of Canada oraz ParticipACTION, z udziałem ponad 600 krajowych i międzynarodowych interesariuszy. Całość sprowadza się do czterech słów: sweat, step, sleep, sit.
Model kanadyjski szybko stał się punktem odniesienia. Gdy Australia w 2017 roku tworzyła własne wytyczne dobowe dla najmłodszych dzieci, mogła oprzeć się na badaniach prowadzonych w Kanadzie. Ten sam zintegrowany model przyjęła następnie Światowa Organizacja Zdrowia, tworząc swoje globalne wytyczne dla wczesnych lat życia.
Sednem tego podejścia nie jest liczba minut, lecz filozofia. Ruch, sen i czas w bezruchu to trzy powiązane elementy jednej doby, których nie da się rozpatrywać osobno. To całościowe spojrzenie na rozwój dziecka stoi u podstaw programu Maple Bear.
Co mówi na ten temat nauka?
Systematyczny przegląd badań nad aktywnością fizyczną a funkcjami poznawczymi dzieci wykazał zależność niezależną od wieku. Większa aktywność fizyczna wiąże się z lepszymi funkcjami poznawczymi, przede wszystkim w zakresie pamięci roboczej, pamięci wzrokowo-przestrzennej i elastyczności poznawczej.
Przegląd badań z randomizacją prowadzonych wśród dzieci przedszkolnych prowadzi do podobnych wniosków. Zdecydowana większość badań analizujących wpływ aktywności fizycznej na rozwój poznawczy odnotowała istotne, pozytywne zmiany: w nauce języka, osiągnięciach akademickich, uwadze i pamięci roboczej. Wśród badań oceniających umiejętności motoryczne zdecydowana większość odnotowała istotną poprawę sprawności ruchowej.
Rozwój fizyczny i intelektualny idą więc w parze. Nie konkurują ze sobą o czas w planie dnia.
Ruch uczy samokontroli, nie tylko koordynacji
Najciekawsze pytanie w tej dziedzinie brzmi nie „czy”, lecz „dlaczego”. Odpowiedzi dostarcza badanie przeprowadzone w ramach projektu PLAYCE w Australii Zachodniej. Naukowcy wykazali, że poziom aktywności fizycznej u przedszkolaków był istotnie powiązany z gotowością poznawczą do szkoły. Aktywność umiarkowana i intensywna wiązała się dodatkowo z lepszą samoregulacją, a samoregulacja częściowo tłumaczyła całą tę zależność.
Innymi słowy: ruch nie tylko poprawia dotlenienie mózgu. Uczy dziecko panowania nad sobą. Czekania na swoją kolej w grze. Podporządkowania się zasadom zabawy. Radzenia sobie z frustracją, gdy coś nie idzie po jego myśli.
A samoregulacja, bardziej niż wczesna znajomość liter czy cyfr, jest jednym z najsilniejszych predyktorów tego, jak dziecko odnajdzie się w szkole.
Jak wygląda to w praktyce w Maple Bear?
W naszych przedszkolach i szkołach ruch nie jest oddzielony od nauki. Jest w nią wpleciony każdego dnia, zgodnie z kanadyjską zasadą rozwoju całego dziecka, w której rozwój fizyczny, intelektualny, emocjonalny i społeczny traktujemy jako równorzędne, wzajemnie powiązane filary.
- Ruch jest wpisany w rytm dnia, nie w osobną lekcję. Bloki pracy przy stoliku są krótkie i przeplatane aktywnością. Dzięki temu dziecko wraca do zadania skoncentrowane, zamiast tracić uwagę po kilkunastu minutach.
- Codzienny czas na świeżym powietrzu. W przedszkolu dwa stałe bloki zabawy na zewnątrz każdego dnia, średnio około 70 minut ruchu na świeżym powietrzu, niezależnie od pogody.
- Gry i zabawy z zasadami uczą samoregulacji. Czekanie na sygnał, przestrzeganie reguł i radzenie sobie z przegraną ćwiczą dokładnie te umiejętności, które badanie PLAYCE powiązało z gotowością poznawczą do szkoły.
- Rozwój fizyczny jest planowany, a nie przypadkowy. Zajęcia wychowania fizycznego są świadomie zaprojektowanym elementem programu i wspierają także rozwój poznawczy. Przykład z sali gimnastycznej: dzieci biegają swobodnie, nauczyciel podaje działanie matematyczne, a zadaniem dzieci jest obliczyć wynik i utworzyć koła złożone z takiej właśnie liczby osób. Ruch łączy się tu z przetwarzaniem informacji liczbowej, dokładnie tak, jak opisują to cytowane wcześniej badania.
- Sprawność ruchowa jest jednym z obszarów, które obserwujemy i opisujemy rodzicom. Rozwój motoryczny traktujemy tak samo poważnie jak postępy językowe czy matematyczne.
To podejście, zakorzenione w kanadyjskiej metodyce, traktuje ciało i umysł dziecka jako jeden, współpracujący system. W pierwszych latach życia dokładnie tym są.
Co rodzice mogą zrobić w domu?
Wspieranie rozwoju poznawczego przez ruch nie wymaga zorganizowanych zajęć sportowych. Wystarczy codzienna, aktywna zabawa.
- Zabawy z zasadami. „Raz, dwa, trzy, Baba Jaga patrzy” czy gra w klasy angażują tę samą umiejętność hamowania impulsu i czekania na sygnał, którą badacze powiązali z lepszą gotowością poznawczą do szkoły.
- Codzienny ruch, także na świeżym powietrzu. WHO podkreśla, że więcej aktywności zawsze oznacza więcej korzyści. Nie ma górnej granicy.
- Ograniczenie długiego siedzenia. Nawet krótkie przerwy na rozciągnięcie się czy podskoki pomagają dziecku utrzymać koncentrację przy stole.
- Wspólna aktywność rodzica i dziecka. Spacer, rower, taniec w salonie. Buduje nie tylko sprawność, ale i więź, która sama w sobie wspiera rozwój emocjonalny.
Co z tego wynika dla rodzica?
W pierwszych latach edukacji każdy bieg, skok i mecz to nie przerwa od nauki. To sama nauka. Dziecko, które biega, skacze i gra w grupie, jednocześnie buduje sieci neuronalne odpowiedzialne za pamięć, uwagę i samokontrolę.
Dla rodziców szukających środowiska, w którym rozwój fizyczny i intelektualny nie konkurują o czas w planie dnia, to różnica fundamentalna. W Maple Bear ruch nie jest nagrodą za dobrze odrobione zadanie ani sposobem na rozładowanie energii przed lekcją. Jest częścią programu, tak samo zaplanowaną jak nauka czytania czy matematyka.
O autorze
Bartłomiej Zelek jest absolwentem wychowania fizycznego i nauczycielem wychowania fizycznego w Maple Bear Kraków. Posiada licencję trenerską UEFA A, od ośmiu lat pracuje jako trener młodzieży w renomowanej akademii piłkarskiej. Ukończył studia podyplomowe z neurodydaktyki z elementami mentoringu i coachingu, obecnie kończy studia magisterskie z psychologii.
Źródła
- WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour, who.int
- Canadian 24-Hour Movement Guidelines for the Early Years (0 do 4 lat), csepguidelines.ca
- Okely A.D. i in., The Australian 24-Hour Movement Guidelines for the Early Years (Birth to 5 Years), BMC Public Health, 2017, DOI: 10.1186/s12889-017-4867-6
- Physical Activity and Cognitive Functioning of Children: A Systematic Review, PMC5923842
- Effects of Physical Activity on Motor Skills and Cognitive Development in Early Childhood: A Systematic Review, PMC5745693
- The Relationship between Physical Activity, Self-Regulation and Cognitive School Readiness in Preschool Children (PLAYCE), PMC8619721